Prijs voor erfgoedproject De Tweede Wereldoorlog in muziek

  • 24 oktober 2011
Johnny & Jones
???link.zoom???
Johnny & Jones

Johnny en Jones zongen hun Westerborkserenade, de NSB speelde 'Voorwaarts stormsoldaat' en de gewone Nederlander stemde af op de spaarzame muzikanten die nog mochten spelen onder de nazi's. Muziek was tijdens de Tweede Wereldoorlog een even beladen als dankbaar propaganda- én ontspanningsmiddel. De bijzondere betekenis van muziek komt prachtig in beeld op de website 'De Tweede Wereldoorlog in Muziek'. Afgelopen vrijdag reikte het Algemeen-Nederlands Verbond (ANV) de Visser-Neerlandiaprijs uit aan dit project.

"Ik speelde accordeon in het vrouwenorkest in Birkenau, was kindermeisje van kampcommandant Kramer, werkte na de bevrijding voor Margareth Montgomery, keerde op 22-jarige berooid en als enige overlevende van een grote familie terug naar Nederland waar ik de draad van het leven weer moest oppakken. Ik trouwde met de verloofde van mijn vermoorde zusje, kreeg kinderen."

Het verhaal van Flora Schrijver (1923) op de website De Tweede Wereldoorlog in Muziek is indringend als zoveel anderen. Haar herinneringen aan die periode zijn besmeurd, en illustreren de verwoestende uitwerking van de oorlog op gewone mensenlevens. En tussendoor gloren gewone mensenwensen, zoals de behoefte aan muziek. Want ook in de kampen werd gespeeld: het was een manier om afleiding te geven aan de kampbewakers, en aan gevangenen. Kamporkesten boden ontspanning, ze waren bovendien een manier om het er levend vanaf te brengen.

Flora Schrijver werd gevangen genomen in de Hollandse Schouwburg, en via Kamp Westerbork op transport gezet naar Auschwitz. Na enkele weken quarantaine was Schrijver aan het eind van haar krachten. Elk moment kon ze naar de gaskamers gestuurd worden, toen er door een Tsjechisch boodschappenmeisje naar muzikanten werd gevraagd. Schrijver hoefde geen moment te twijfelen, en na een voorselectie uit honderdvijftig vrouwen bleef ze over met twee anderen. Maar ze konden er slechts één gebruiken.

De Lagerführer, Hessler, zei tegen haar: 'Was spielst du?' 'Klavier.' 'Ab!' zei hij. Ze hadden geen piano en alleen maar een accordeon, en er moest marsmuziek gespeeld worden. De Läuferin vroeg Schrijver toen: 'Um Gotteswillen, speel je niets anders? Je bent een dode, volgende week. 'Je speelt een geweldige sof,' zei ze. 'Maar ik hou van Nederlanders. Ik was met een Nederlandse ingenieur getrouwd. Ik zal proberen je leven te redden. Ik zal proberen je de partituur te leren."

Schrijver werd gekozen en kwam in de muziekbarak terecht. De omstandigheden waren hier beter. En als er weer eens duizend mensen vergast werden, kreeg het kamporkest meer brood. Maar dit comfort was relatief. De werkcommando's marcheerden op hun muziek en van het lange wachten in de kou en de mist waren Schrijver's handen stijf en koud. Als iemand een foute noot aansloeg, kregen ze straf van dirigente Alma Rosé die doodsbang was dat ze de gaskamers in zouden worden gestuurd, zo herinnert Schrijver zich. "Dan brulde ze tegen ons: 'Zie je die rook? Als wij vals spelen gaan we ook door de schoorsteen.'"

Angst was voortdurend aanwezig, en werd om hen heen bevestigd. "'s Middags speelden we weer, als die stumperds van de werkcommando's terugkwamen in het kamp. Soms zag je dat die SS-ers het leuk vonden om een vrouw te laten verscheuren door zo'n Duitse herder. Ja, en dan had ik maar te spelen." Zoals voor diezelfde SS-ers, met kerst 1943. "De meest bloeddorstige SS-ers konden staan huilen. Hij was goed voor ophangen, moord, afschieten en vergassen en huilde met Kerstmis bij onze muziek."

Schrijver overleefde het concentratiekamp en vertrok met de trein uit Birkenau, de laatste voordat de beruchte dodenmarsen vertrokken. Ze had geluk gehad.

De Tweede Wereldoorlog in muziek
De Tweede Wereldoorlog in muziek gaat over de betekenis van muziek in de Tweede Wereldoorlog in het toenmalige Koninkrijk der Nederlanden. Het project kreeg afgelopen vrijdag de Visser-Neerlandiaprijs uitgereikt door het Algemeen-Nederlands Verbond (ANV), dat de samenwerking tussen Nederland en Vlaanderen wil bevorderen. Met de erkent het ANV het belang om de muzikale herinnering aan de Tweede Wereldoorlog in leven te houden.

Verhalen zoals dat van Flora Schrijver vertellen het verhaal van muziek uit de kampen, maar ook is er aandacht voor de amusementsmuziek uit de oorlog, de propagandaliederen en klassieke muziekstukken. De muziek, artikelen, films, foto's en vele unieke archiefdocumenten vertellen over de macht en onmacht van muziek, over leven en overleven met muziek in menselijk extreme omstandigheden.

"In de oorlogsjaren hebben velen, die de muziek slechts kenden als middel tot ontspanning, een levensornament, haar leeren rangschikken onder hun primaire levensbehoeften. Het was de muziek welke ons van den zwaren psychischen druk, waaronder wij leefden, bij tijd en wijle verlossen kon. De band tusschen mensch en muziek is versterkt, en wij staan ongetwijfeld in een andere verhouding tot de muziek dan voorheen." Mensch en Melodie, Jaargang 1, No. 1, 1946

Westerborkserenade
Hoe beladen de oorlog ook is, zo vrolijk en luchtig klinkt de oorlogsmuziek. Luister en bekijk op deze pagina naar de voorbeelden. Voor de strijdliederen van de NSB zal het niet verbazen, maar het geldt ook voor de joodse artiesten. Alsof de muzikant geen naderend onheil kon bekennen, of een illusie van hoop wilde scheppen.

Zoals de swingjazzartiesten Johnny en Jones (Johnny 'Max' Salomon Meyer Kannewasser, 1916, en Jones 'Nol' Arnold Siméon van Wesel, 1918). Sinds 1936 traden ze regelmatig op voor de VARA-radio. En tijdens de bezetting zongen ze nog laconiek over de opgelegde maatregelen ("Maak het donker in het donker"). Maar hun bekendheid bood geen redding voor de oorlog. In 1943 kwamen ze aan in Kamp Westerbork. Zelfs daar speelden ze opgewekte liedjes, zoals de - nu zo ontroerende - Westerbork-serenade, die vertelt over het kamp alsof het een vakantieoord was. Ze werden gedeporteerd en in 1945, vlak voor de bevrijding, overleden Johnny en Jones buiten hun barak in Bergen-Belsen.

"Ik zing mijn Westerbork-serenade,
langs het spoorwegbaantje
schijnt het zilveren maantje
op de heide

(...)

Tussen de barakken
kreeg ik het te pakken
op de hei.
Diese Westerbork Liebelei."

reacties