Terugtrekking uit Djokja markeerde einde kolonie Veteranen verbitterd over Indonesië

  • 30 juni 2009
Willem Drees (1886-1988)
???link.zoom???
Willem Drees (1886-1988)

Precies zestig jaar geleden werd het Nederlandse leger geëvacueerd uit de Indonesische stad Djokja. Dat terwijl deze net was veroverd tijdens de tweede politionele actie. Veel soldaten konden deze koerswijziging maar moeilijk verkroppen. Ze zou het einde van Ons Indië inluiden.

Terugtrekking uit Djokja markeerde einde kolonie

Het was een guerrilla-oorlog. De Nederlandse soldaten vochten eind jaren veertig tegen onzichtbare strijders van het Republikeinse leger van Soekarno, die zich schuilhielden in de bosjes of onder de bevolking. Vooral tussen de Nederlandse posten in was het gevaarlijk. Op deze dodenwegen kon alleen in konvooi worden gereden, met voor en achter een pantserwagen. Voortdurend het gevaar van mijnen en hinderlagen. In dit gevaarlijke gebied probeerde het KNIL orde te scheppen: het Nederlands bestuur moest worden hersteld, en de plantages moesten weer op volle toeren draaien.

Koninkrijksgedachte

Met de eerste politionele actie in 1947, die tegen de zin van Groot-Brittannië en de Verenigde Staten werd gevoerd, probeerde Nederland op militaire wijze de Soekarno's Republikeinen eronder te krijgen. De Nederlanders zagen zichzelf als de bevrijders. De politiek ten aanzien van Indonesië was na de Tweede Wereldoorlog eerder conservatief dan vooruitstrevend geworden. Men had een beeld gevormd, dat voortbouwde op wat koningin Wilhelmina in december 1942 in Londen had uitgesproken. Zij zag het koninkrijk als een “deelgenootschap tussen de verschillende volkeren”, de rijksdelen zullen deel “hebben van het geheel, terwijl zij ieder op zichzelf de eigen inwendige aangelegenheden in zelfstandigheid en steunend op eigen kracht, doch met de wil elkander bij te staan zullen behartigen.”

Succesoperatie

De tweede politionele actie vond plaats in december 1948. 'De laatste phase in de actie tegen het verzetswezen', noemde generaal Spoor de onderneming. Doel was om de stad Djokja te bezetten, waar Soekarno en de voornaamste Indonesische vrijheidsstrijders zaten. Vanuit de lucht werd de stad in een ommezien ingenomen en werden Soekarno en de zijnen gevangen gezet. Hiervoor was officier van justitie Bieger aanwezig. In eerste instantie werd de operatie enthousiast ontvangen, maar in Djokja vond Bieger de stemming duidelijk anti-Nederlands. Hij schreef: “Ik voel het steeds weer. Ik merk nog weinig van de groep intellectuelen die onze komst toe juicht.” Het winnen van vertrouwen was onbegonnen werk. Soekarno en zijn nationalistische partij hadden zoveel steun.

Hopeloze zaak

Het einde kwam in zicht. Veteranen Jansen Venneboer en Verdonschot vertellen in Andere Tijden hoe de bevolking vijandiger werd. “Je moest patrouilles lopen en rekening houden met guerrilla”, zegt Jansen Venneboer. Er was wel contact; voor werk in de keuken of in de wegenbouw. En in het civiel bestuur werd er samengewerkt. “Soms werd je wel eens voor een bruiloft uitgenodigd”, herinnert Jansen Venneboer zich. “Maar toen kwam het gedonder van de tweede actie. De bevolking zag je niet meer.” De mensen werden, zo voelde hij, tegen de Nederlanders opgezweept. “Het was belangrijk dat je liet zien dat je er was. We moesten pacificeren.” En toen kwam Jansen Venneboer ook in een hinderlaag. Een trekbom ontplofte onder een gepantserde auto. Acht doden. “Orde en gezag? Wat doe ik hier! Hoe kom ik hier zo snel mogelijk weg?”

Zo goed als de actie militair verliep, zo slecht was die door Nederland internationaal politiek gedekt. Minister Sassen meende dat Nederland zich niets aan internationale opinies gelegen moest laten liggen. Maar het buitenland bleek geen abstractie te zijn, de Veiligheidsraad kwam terug van reces en de druk op Den Haag werd opgevoerd. “Het internationale aspect bezorgde Drees slapeloze nachten. Nederland werd dag in dag uit in de Veiligheidsraad aangevallen”, schrijft Daalder, biograaf van Drees. “Drees gaf toe dat er grove blunders waren gemaakt. (...) Zowel voor als tijdens de tweede politionele actie had Drees al het idee dat hij de zaken niet onder controle had. De met name door Beel gemanipuleerde druk waaronder het kabinetsbesluit viel, ervoer Drees als een ramp. Het politieke vervolg was en bleef een nachtmerrie."

Haags verraad

In mei 1949 maakte Den Haag een draai van 180 graden. Er werd besloten om een deel van de zojuist veroverde gebieden weg te geven aan de Republiek. Op 30 juni werden de Nederlandse troepen weer geëvacueerd uit Djokja. Intussen kregen de in Indonesië aanwezige soldaten te horen dat hun acties tot nadere orde werden voortgezet. Alle doden tot aan het staakt-het-vuren in augustus vielen vergeefs. Deze radicale ommezwaai in het beleid heeft dan ook vele soldaten en veteranen verbitterd. Zij voelden zich verraden door de politiek, zeker toen deze in de jaren erop geen verantwoordelijkheid nam voor het debacle in Indië en de veteranen in hun plaats als boosdoeners werden aangewezen.

Bekijk

Een aflevering van Andere Tijden over Drees en Indonesië.

reacties